Trong bối cảnh Liên minh châu Âu (EU) siết chặt các tiêu chuẩn truy xuất nguồn gốc và yêu cầu pháp lý liên quan đến sản xuất nông nghiệp, hàng loạt diện tích cà phê trồng trên đất khoán tại Việt Nam đang đối mặt nguy cơ bị loại khỏi chuỗi cung ứng toàn cầu.

Thách thức pháp lý từ đất khoán trong ngành cà phê

Tại nhiều tỉnh Tây Nguyên – thủ phủ của cây cà phê Việt Nam – một bộ phận lớn diện tích cà phê đang được canh tác trên đất khoán từ các công ty nông, lâm nghiệp nhà nước. Tuy nhiên, phần lớn những hợp đồng khoán này đã được ký từ nhiều thập kỷ trước, theo các nghị định cũ như Nghị định 01/CP (1995) và Nghị định 135/2005/NĐ-CP, đến nay đã hết hiệu lực hoặc không còn phù hợp với khung pháp lý hiện hành.

Sự chồng chéo, thiếu minh bạch về quyền sử dụng đất khiến người trồng cà phê không thể chứng minh được tính hợp pháp của nguồn gốc sản xuất – yếu tố then chốt để đáp ứng quy định của các thị trường xuất khẩu cao cấp như EU.

EUDR và rào cản cho cà phê Việt Nam

Quy định chống mất rừng EUDR của EU bắt đầu có hiệu lực từ năm 2025, yêu cầu cà phê và 6 mặt hàng nông lâm sản khác phải được trồng trên đất không gây mất rừng, có truy xuất nguồn gốc rõ ràng và đảm bảo tính hợp pháp. Điều này đồng nghĩa, những vùng trồng cà phê trên đất khoán không rõ quyền sử dụng sẽ bị loại khỏi thị trường nếu không có giải pháp kịp thời.

Ông Tô Xuân Phúc – chuyên gia Forest Trends cảnh báo: “Cà phê không thể vào EU nếu đất trồng không chứng minh được tính hợp pháp”. Đây không phải là dự đoán xa xôi, mà là nguy cơ hiện hữu dựa trên hàng trăm nghìn hecta đất giao khoán thiếu tính pháp lý rõ ràng tại các công ty nông nghiệp hiện nay.

Tình trạng đất “xám” cản trở cà phê xuất khẩu

Theo thống kê, hiện có hơn 478.000 ha đất thuộc quản lý của 126 công ty nông nghiệp nhà nước. Trong đó, khoảng 114.000 ha đang được khoán theo các hình thức khác nhau. Riêng hợp đồng theo Nghị định 01 – vốn đã không còn hiệu lực – vẫn còn chiếm hơn 17.000 ha.

Việc các hộ nông dân vẫn canh tác trên diện tích này nhưng không có hợp đồng hợp lệ, hoặc tranh chấp quyền sử dụng đất, khiến cà phê trở thành một sản phẩm “có vấn đề” trong mắt nhà nhập khẩu quốc tế.

Không ít trường hợp, nông hộ nhận khoán đã tự ý thay đổi mục đích sử dụng đất, trồng cây khác ngoài cà phê, xây nhà kiên cố hoặc không tuân thủ nghĩa vụ giao nộp sản phẩm. Điều này làm trầm trọng thêm sự mù mờ về quản lý đất đai và đặt ngành cà phê vào thế bị động trong quá trình hội nhập.

Cà phê mất cơ hội tiếp cận thị trường tín chỉ carbon

Ngoài rủi ro về xuất khẩu, cà phê trồng trên đất khoán thiếu tính pháp lý cũng có thể bị loại khỏi các chương trình tài chính carbon – một hướng đi quan trọng để tăng giá trị cho nông nghiệp bền vững. Nếu không xác định được quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng đất hợp pháp, các doanh nghiệp và nông hộ cũng không thể tham gia thị trường tín chỉ carbon toàn cầu.

Chuyên gia đánh giá, quyền hưởng lợi từ việc hấp thụ và lưu giữ carbon sẽ không thể xác lập nếu không có sự rõ ràng về quyền sử dụng đất.

Hướng đến minh bạch hóa ngành cà phê

Trước thực trạng trên, Bộ Chính trị đã ban hành Kết luận 103-KL/TW yêu cầu rà soát toàn diện đất đai thuộc quản lý của các công ty nông, lâm nghiệp. Việc này nhằm xác định lại diện tích thực tế đang sử dụng, đang giao khoán, bị lấn chiếm hoặc chưa có phương án sử dụng phù hợp.

Về lâu dài, cần có cơ chế cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất cho các hộ dân đang sử dụng đất hợp pháp, nhưng chưa có giấy tờ rõ ràng, đặc biệt với các vùng không nằm trong quy hoạch rừng đặc dụng hay rừng phòng hộ.

Ngoài ra, hệ thống hợp đồng khoán cần được chuẩn hóa theo Luật Đất đai 2024, đảm bảo tính pháp lý để người dân có thể yên tâm sản xuất và đủ điều kiện tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu.

Minh bạch đất đai – điều kiện sống còn cho ngành cà phê

Có thể nói, minh bạch về quyền sử dụng đất là điều kiện sống còn để ngành cà phê Việt Nam không chỉ giữ được thị phần xuất khẩu, mà còn nâng cao giá trị thương hiệu trên thị trường quốc tế. Nếu không giải quyết dứt điểm “vùng xám pháp lý” trong các diện tích đất khoán, Việt Nam sẽ khó thực hiện được mục tiêu phát triển nông nghiệp xanh và bền vững trong kỷ nguyên hội nhập sâu rộng.

Chia sẻ bình luận của bạn cùng Kỷ Nguyên Xanh
Hotline – Zalo: 0869.909.016
Fanpage: Phân trùn quế Kỷ Nguyên Xanh
Website: phuonghoangco.com